فلسفه روزه داري در گفتگو با دکتر مسعود فکری

فلسفه روزه داري در گفتگو با دکتر مسعود فکری

فلسفه روزه داري در گفتگو با دکتر مسعود فکری
روزه داري عواطف انساني را گسترش مي دهد
دكتر مسعود فكري عضو هيات علمي دانشگاه تهران و رييس مركزتحقيق و توسعه علوم انساني سازمان سمت است.آثار متعددي از اين استاد دانشگاه درحوزه فلسفه و علوم اسلامي به چاپ رسيده است.درگفتگويي كه پيش رو داريد،وي به تحليل فلسفه روزه داري در ماه مبارك رمضان پرداخته است.
------------
همه اديان توحيدي و به خصوص دين اسلام به روزه داري توصيه كرده اند.در اسلام چه نصوص قرآنی در زمینه روزه و آثار مثبت آن براي روزه دار وجود دارد؟
همانطور که مستحضرید در فرهنگ اسلامی عبادات به دو جهت تشریح شده اند. یک جهتش مربوط به انسان و زندگانی این جهانی اوست و یک بخشش مربوط به آثار و نتایجی است که از این اعمال و وظایف نسبت به جهان دیگر پديد ميآيد.در خصوص آنچه که درباره روزه در فرهنگ اسلامی مطرح است هر دو بعد آن مورد توجه قرار گرفته یعنی مراجعه به متن قرآن کریم به عنوان معتبرترین متن دینی ما نشان میدهد یکی از عبادات مورد توجه قرار گرفته روزه است. در سوره مبارکه بقره وقتی وجوب روزه را برای مسلمانان تشریح می¬فرماید نتیجه آن را خود مدیریتی تعریف میکند وتقوا را به عنوان مکانیزمی برای مدیريت کردن توانمندیهای انسان در جهت های مثبت، ارزش تلقی و تعبیر میکند. در نتیجه اينكه روزه چه آثاری میتواند برای انسان داشته باشد مربوط به آثاریست که در این دنیا برای فرد حاصل میشود. بنابراين روزه دار با ارتقاء روح و دریافت کردن فضیلتها و ارزشهایی که برای او اتفاق می افتد زندگی اخرویش را نيزتامين مي كند. در کنار این ،در کتب دینی ما هم تاكيد شده است كه روزه نوعی تجربه خود کنترلی و آثار اجتماعی نيز میتواند داشته باشد . اینکه مثلا انسان خودش را در یک شرایط سخت قرار مي دهد تا بتواند درک کند به لحاظ محدودیتها و امکانات کمی که در اختیار دارد، در چه شرایطی بسر می برد،لذانوعی همگرایی اجتماعی بین انسان و دیگران از طریق روزه بوجود میايد. یک بخش دیگرش که در متون دینی ما به آن توجه شده، بحث سالم سازی جسم انسان است. طبیعتا توصیه های مربوط به بدن انسان و پیکر انسان و چگونگی مراقبت کردن از آنها می¬تواند در فرایند روزه اتفاق بیفتد . سومین وجه آن ایجاد یک نوع رابطه بندگی و فرمان پذیری انسان نسبت به خداوند است که به بعد روحی انسان برمی¬گردد.
دعا و نیایش در ساعات روزه داری چه جايگاهي دارد؟به عبارتي، روزه داری چه آثار معنوی را برای شخص روزه دار در پی خواهد داشت؟
در فرهنگ اسلامی یک رابطه تنگاتنگی میان عبادت و رابطه انسان با خداوند وجود دارد. عبادت به نوعی پیوستگیها و وابستگیهای انسان را به چیزهایی که مانع تمرکز او به بعد معنوی میشود را از بین میبرد .اینکه در نماز و در عبادات یک سری کارها را نباید انجام دهیم به خاطر اینست که نقطه تمرکز ما افزایش پیدا کند . روزه بخشی از آنچه که انسان در زندگی عادیش انجام میشود را کنار میزند. مثل خوردن و آشامیدن یا چیزهای دیگری که(ازآن) تعبیر به مبطلات میکنیم،(اين امر) امکان تمرکز روحی انسان را بيشتر مي كند. وقتی تمرکز روحی او بسمت استعلا و بالاتر توجه کردن بیشتر شد، زمینه ارتباط معنوی و دعا و نیایش در او فراهم میشود. طبیعتا اینکه در ماه مبارک رمضان تاکید بر نیایش و عبادت بیشتر شده است بخاطر فراهم شدن این زمینه است .
آیا می¬توانیم بگوئیم خداوند در حقیقت بوسیله روزه یک نوع تعادل و تساوی را میان بندگان خودش بوجود میاورد ؟به عبارت دیگر روزه موجب می شود نوعی همدلی میان مومنين بوجود بیاد؟
قاعدتا انسانها در شرایطی که نتوانند وضعیت دیگران را درک کنند نسبت و ارتباطی هم با آنها نمیتوانند برقرار کنند. اگر انسان چیزی را تجربه نکرده باشد هیچ وقت نمیتواند تجربه کننده آن موضوع را درک کند .این موضوع باعث میشود گوئی خدا از مسیر روزه شرایط را به گونه¬ای فراهم کرده که فرد بتواند آن تجربه را ولو به شکل محدود و نمایشی و مدل سازی شده برای خودش حاصل کند. ممکن است کسی به لحاظ داشته های خودش، هیچ وقت گرسنگی از سر فقر را تجربه نکرده باشد ، اما وقتی این را در یک مدل فرضی به نام روزه برای خودش حاصل می کند، قدر نعمتها را میداند و میتواند نسبت به کسانی که به دلائلی محروم اند، حس نوعدوستی و همگرائی پيدا كند.

پس روزه داری به نحوی می تواند موجب گسترش عواطف انسانی شود؟
حتما همینطور است. به جهت اینکه انسانها با درک شرایط دیگران می¬توانند تصور کنند چقدر توانائی برطرف کردن مشکلات کسانی را دارند که در این وضعیت بطور طبیعی زیست میکنند. گرسنگی شان ممکن است از روی فقر باشد، تشنگی شان از نداشتن منابع باشد. این(امر) تاحد زيادي به انسان كمك مي كند تا شرايط ديگران را درك كند.
شب¬های قدر جایگاه ویژه¬ای در ماه رمضان دارد. تفكر در اين شب ها خيلي مهم و به آن توصيه شده است.علت اين توجه چيست؟
اصولا اندیشیدن و فکر کردن یا به تعبیر شما تفکر در فرهنگ اسلامی جایگاه محوری و اساسی دارد. به گونه ای که اساسا دینداری رابطه مستقیم با اندیشیدن دارد. بر همین اساس در شب قدر ودر شرایط دیگر ،دائم از ما خواسته اند نسبت به آنچه که انجام می دهید و در زندگی با آن روبرو هستید بخوبی بیاندیشید .اما چرا در شب قدر؟ شب قدر یک نقطه عطف است .نقطه عطف زندگی پیشینی با زندگی پسینی .زندگی گذشته و تصمیم گیری ها برای آینده. در شب قدر انسان بر سر دیوار می ایستد و پشت سر خودش را نگاه میکند.اينكه از ابتدای زمانی که به عنوان انسان مکلف وظایفی را انجام داده چه مسیری را طی کرده و چه دستاوردهایی داشته است. از طرف ديگر چشم به آینده دارد که بخواهد اگر بر اساس گذشته آینده خودش را بسازد ناگزیر باید چه چیزهایی را فراهم کند . این باعث می شود بیشترین ضرورت فکر کردن و اندیشیدن نسبت به گذشته و برنامه ریزی کردن برای آینده در این شب اتفاق بیفتد . اين شب یک بخش رمزگونه هم دارد. این ایستادن بر اين نقطه عطف موجب می شود ارتباط ویژه انسان با خداوند به خاطر اینکه (خداوند) می تواند نسبت به گذشته او چشم پوشی كند و نسبت به آینده ،اورا ياري نمايد،برقرارشود. در نتیجه شب قدر همراه با تفکر ،توجه به پیشین و پسین زندگی انسان است که در اين شب برای(او) برجسته تر می شود و در نتيجه اهمیت تفکر را در این شب افزایش می دهد .


درباره حقیقت لیله قدر مطالب زیادی مطرح شده ،اينكه مثلا حقیقت لیله قدر را وجود نازنین حضرت صدیقه می دانند ، تبیین شخصی شما از حقيقت ليله قدر چيست؟
همه این تعابیری که درباره تفسیر لیله قدر گفته شده به نظر من قابل جمع است. قدر یعنی اندازه گیری .مثلا درک انسان کاملی مثل حضرت زهرا هم از مصاديق آن است. اگر انسان به درک حقیقت انسان کامل واقف شود قدر انسانیت را می فهمد چه در آن شب باشد چه در شب دیگر. در شب قدر، اگرنظام اندازه گیری جهان ، اينكه خداوند برای هر چیزی یک جایگاهی قرار داده ،مورد توجه باشد، اگر انسان جایگاه همه چیزها را درست بشناسد تعاملش با جهان درست خواهد بودو شب قدر را درک خواهد كرد. لذا در همه اینها وجه مشترگی وجود دارد. اگر شب قدر را به حقیقت انسان کامل تفسیر کنیم ،يااينكه به درک حقیقت خودمان و آنچه که بر ما گذشته است، همه اینها با هم قابل جمع است. به این معنا که انسان در شب قدر فرصتی پیدا می کند که به یک هستی شناسی کامل برسد و بر اساس این هستی شناسی، میتواند درک کند چه وظیفه ای نسبت به هستی دارد .اينكه ذات و کنه و جوهر این هستی چیست و چگونه میتواند خودش را با آن سازگار کند. اینها همه در آن حقیقت شب قدر نهفته است مشروط بر اینکه انسان بتواند عمق آن حقیقت را دریافت کند .
روزه چه نتایج اجتماعی و فرهنگی برای روزه داران در پی خواهدد اشت؟
ما نگاهمان به روزه میتواند دو صورت داشته باشد.يكي نگاه تکلیفی مثل خیلی عبادات دیگر ، اما اگر به روزه به عنوان یک مکانیسم تربیتی نگاه کنیم ، اینکه فرصت ي را خداوند در زندگی انسان فراهم کرده تا بر اساس آن فرصت ا بتواند چیزهای جدیدی را برای روحش و البته جسمش فراهم کند.مثلا در نماز فرصتهایی ست که انسان را از زندگی عادی و معمولی و رایج جدا میکند و به فضای ارتباطی آدمي با موجود برتر می برد .(اين امر)میتواند در تقویت و آرامش روحی انسان در زندگی موثر باشد. کمااینکه در روزه هم همینطور است. در این یک ماه فرصت متفاوتی بوجود می آيد.فرصتهای متفاوت برای انسان زمینه های بدست آوردن چیزهای جدیدی اند. لذاروزه میتواند موجب نتایج معنوی، آرامش روحی و حتی بهداشت بدني روزه دار باشد.انسان را از استرس هاي فکری كه در شرایط عادی مبتلابه آدمي است دور مي كند و قاعدتا زمینه های جلوگیری از ضایعات اخلاقی ،چه در گفتار و چه در کردار و رفتار با دیگران را هم فراهم میکند. طبيعتا اين فرصت در حيات اجتماعي و فرهنگي انسان نيز موثر خواهد بود.
براي استفاده شايسته تر از ماه رمضان چه بايد كرد؟
.اگر کسانی بخواهند از ماه رمضان استفاده شایسته بکنند باید به سه نكته توجه كنند. اول روزه داری با شرایطی که عرض کردم.اينكه انسان درک کند صرفا از ما در حد تکلیف خواسته اند که مبطلات روزه را انجام ندهیم ،اما در سطح بالاتر خواسته اند بفهمیم چرا خودمان را در شرایط محدودیت قرار میدهیم. دوم نیایش و عبادت و راز و نیاز با پروردگار است. و سومين نكته كه خیلی هم در ماه رمضان تاکید شده ،خداوند مکرر فرموده است كه ماه رمضان ماهی ست که در آن قرآن نازل شده و طبیعتا آشتی مجدد روزه داران با کتاب الهي و ارتباط برقرار کردن با و استمرار این امر در بعد از ماه رمضان نيز یکی از نقاطی است که به نظرم میرسد بیشتر باید مورد توجه قار بگيرد.

ارسال نظر

با ما در ارتباط باشید

برای اطلاع از مطالب جدید لطفا در خبرنامه سایت عضو شوید...