تاملي درصورتهای متفاوت از سنن تاریخی در قرآن

تاملي درصورتهای متفاوت از سنن تاریخی در قرآن

تاملي درصورتهای متفاوت از سنن تاریخی در قرآن
آيات قرآن دلالت بر سنت هاي تاريخي دارند
آيت الله لعظمي شهيد سيد محمد باقر صدر(ره)
ترجمه :حجت الاسلام والمسلمين سيد جمال موسوي اصفهاني
در اینجا ما چند صورت از سنت های تاریخ را از قران استخراج می کنیم . این سه صورت را با دقت متذکر می شویم و روی هرکدام از آنها بررسیهای لازم و سنجش به عمل آورده وجوه اختلاف آنها را با دیگری متعرض می گردیم : نخستین صورت از صورت های سنن تاریخی در قران ، در شکل و قیافه قضیه شرطیه ظاهر می گردد و بین دو پدیده یا دو مجموعه از پدیده ها در میدان تاریخ ارتباط برقرار می شود . قرآن این ارتباط را به صورت رابطه شرط و جزا ، سخت به هم متکی می سازد به طوری که می گوید : هر وقت شرط ، محقق شود ، تحقق جزا حتمی است . ما این صورت را در بسیاری از قوانین و سنت های طبیعی و عالمی در سطوح مختلف ، ملاحظه می کنیم . برای مثال وقتی ما از قانون غلیان یا جوش آمدن آب سخن می گوییم ، همیشه قانون را به تغییر قضیه شرطیه ادا می کنیم ، یعنی می گوییم : (( اگر آب بر اثر مجاورت با حرارت ، به درجه معین از حرارت مثلا به صد درجه برسد ، تحت فشار مخصوص آب جوش می آید )). این قانون طبیعی، ارتباط بین شرط و جزاست که با وجود شرط مجاورت آب با حرارت و وجود خصوصیات دیگر ، پدیده غلیان ظاهر می شود ، بنابراین، پدیده طبیعی غلیان که عبارت از تغییر یافتن آب از صورت مایع به گاز است به شکل قضیه شرطیه در لفظ در آمده و بدیهی است این قانون هیچ گاه به ما نمی گوید آیا شرط محقق شده است یا نه . این قانون هیچ گاه به ما خبر نمی دهد آب در چه موقع حرارت می بیند ؟ این قانون اثبات نمی کند درجه حرارت آب به اندازه مطلوب ما می رسد یا نه ؟ اصولا این قانون متعرض وجود یا عدم شرط نمی شود ، فقط می گوید : هیچ گاه شرط از جزا منفک نمی شود ، هر وقت شرط – که رسیدن درجه حرارت به میزان معین است – حاصل شد، به دنبال آن ، وقوع جزا یعنی جوش آمدن آب حتمی است . این مجموع چیزی است که قانون قضیه شرطیه به ما می گوید . این گونه قوانین خدمت بزرگی به انسان در زندگی معمولیش می کنند و نقش موثری را در انسان سلزی دارند زیرا با شناخت این قوانین انسان می تواند نسبت به جزای شرط در مورد خودش اقدام کند و در هر حالی که خود را نیاز به وجود جزا احساس کرد با فراهم کردن شرط به دست خود قانون را عملی سازد و هر گاه جزای شرط با مصالح او سازگار نبود و آن را نپسندید با پیشگیری از تحقق شرط مانع تحقق جزا گردد. وقتی جوش آمدن آب برای شخص مفید باشد شرایط تحقق قانون را با خود تطبیق می دهد و اگر خلاف قصدش باشد از فراهم شدن شرایط تحقق شرط جلوگیری می کند تا اب به درچه حرارت مزبور نرسد . بنابراین هر قانونی که به صورت قضیه شرطیه تنظیم و عرضه شود در زندگی انسان ارزش سازندگی دارد و از این جا معلوم می شود چه حکمت مهمی در اظهار آن به صورت قضیه شرطیه وجود دارد و چرا خداوند جهان و نظام عالم را بر وفق قوانین کلی و نظام های پایدار و عمومی و سنت های ثابت برقرار کرده است . زیرا خداوند می خواهد با توجه دادن به نظام ثابت به هم بسته شده جای پای انسان را در این نظام نشان دهد و او را به وسایلی که در راه ساختن محیط زندگی اش موثر است ، آشنا سازد تا نیازهای او را به دست خودش مرتفع گرداند . اگر جوش آمدن آب به طور تصادفی و بی هیچ قانون کلی و بدون نیاز به حرارت صورت می گرفت ، انسان نمی توانست هیچ گونه دخل و تصرفی در آن داشته باشد . دیگر نمی توانست آن پدیده را در هر وقت خواست پدید آورد و هر گاه نخواست جلویش را بگیرد . چنین قدرتی برای انسان از آن رو حاصل شده که سنت جهان و قانون ثابت آن را شناخته است . زیرا قانون طبیعت به صورت قضیه شرطیه برای او طرح گردیده است ، لذا انسان پیوسته در نور می نگرد نه در تاریکی و می تواند در پرتو این قانون طبیعی در جهان تصرف کند . درست عینا" همین خصوصیات را ما در نخستین صورت از سنت های تاریخی قرآن در می یابیم ، تعداد بسیاری از سنت های تاریخی به صورت قضیه شرطیه شکل گرفته است . در این قضیه ، دو حادثه تاریخی یا اجتماعی را به هم مربوط می سازد به طوری که سخن از پدیده نخستین که چه موقع پیدا می شود و چه موقع پیدا نمی شود مطرح نیست بلکه سخن به این صورت مطرح می شود که هر گاه پدیده اول تحقق پیدا کرد تحقق پدیده دوم قطعی خواهد بود .
سنت هاي تاريخي به زبان قضيه شرطيه
در گذشته آیاتی از قرآن را که دلالت بر سنت های تاریخی داشت ، بررسی کردیم. عده ای از این آیات سنت های تاریخی را به زبان قضیه شرطیه بیان کرده است . شما به یاد می آورید در گذشته این آیه مطرح گردید : ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم .این یک سنت تاریخی قرآن است و با توضیحی که در گذشته درباره آن دادیم و در آینده شرح آن را مبسوط تر خواهیم داد این سنت تاریخی به زبان قضیه شرطیه آمده است . زیرا بازگشت آن ، به وجود پیوند بین دو نوع تغییر است . بین تغییر محتوای باطنی انسان و تغییر وضعیت ظاهری او مفاد این مطلب یک قضیه شرطیه است . به این معنا که هرگاه تغییری در باطن مردم پیدا شود تغییر در بنای ظاهری آنان و کیان مادی و اعتبار جهانی آن ها قطعا" پدید می آید . این قضیه شرظیه ، قانون الهی را به زبان قضیه شرطیه آورده است . نمونه دیگر این آیه است : والو استقموا علی الطریقه لاسقینهم ماء غدقا، در گذشته گفتیم که این آیه ، از یکی از سنت های تاریخی سخن می گوید ، سنتی که تولید فراوان را بسته به عدالت در توزیع می داند . این سنت نیز به زبان قضیه شرطیه آمده است و به طور وضوح از شکل دستوری جمله شرط و جزا استفاده شده است .
شکل قضیه فعلیه قطعی
صورت دوم از صورت های سنن تاریخی در قران ، شکل قضیه فعلیه قطعی و تحقق یافته دارد و به صورت منجز ، یعنی بدون حالت منتظره عرضه می شود. نمونه آن را می توان از قوانین طبیعی و کیهانی مثالها و شواهدی آورد . در علم هیئت ، وقتی یک حکم علمی بر طبق قوانین گردش سیارت صادر می شود ، دیگر هیچ حالت منتظره ای ندارد . خورشید در فلان روز خواهد گرفت . ماه در فلان شب خوف دارد . این یک قانون علمی و یک قضیه علمی است که به صورت یک واقعه قطعی نه به صورت یک قضیه شرطی در آمده است . این صورت از سنت های تاریخی ، اندیشه اروپایی را به توهم مخالفت آن ، با آزادی و اختیار انسان انداخته است . این پندار غلط می گوید : اندیشه سنتهای تاریخ به هیچ وجه با اندیشه آزادی و انتخاب انسان سازگار نیست . زیرا اگر سنتهای تاریخ مسیر انسان را در زندگی اش تنظیم می کند بنابراین دیگر برای آزادی انسان چه می ماند ؟این پندار نادرست باعث شد پاره ای از اندیشمندان بگویند : انسان در این جهان تنها نقش منفی دارد تا تا سنت های تاریخی محفوظ بماند و روی سنتهای تاریخی بتوان تاکید کرد و تکیه نمود . اینان آزادی انسان را فدای سنتهای تاریخی نموده اند . عده ای از اندیشمندان اروپا می گویند : تا وقتی انسان آزاد است باید صحنه تاریخ را از صحنه های قوانین جهان بیرون برد . باید گفت هیچ گونه سنت های خاص در صحنه تاریخی جاری نیست تا بتوان آزادی انسان را حفظ کرد و اختیار و انتخاب در کار انسان را حفظ کرد و و اختیار و انتخاب در کار انسان را با قاطعیت پیش برد . این دیدگاه عموما" اشتباه است . همه بر اساس یک پندار غلط نهاده شده و آن پندار نادرست ، وجود تناقض های اساسی بین سنت های تاریخ و آزادی انسان است . این پندار از کجا پدید آمد ؟ از آن جا که فکر کرده اند ، تنها صورت سنتهای تاریخی ، فقط همین صورت دوم است . یعنی همین صورتی که سنتهای تاریخی به تعبیر جمله فعلیه قطعی و محقق صادر می شود . بلی اگر سنتهای تاریخی فقط به این صورت در صحنه تاریخ تجلی می کرد و ما معتقد می شدیم تمام صحنه های تاریخی را این صورت پر می کند و هیچ جای دیگری برای تلاش و کوشش انسان باقی نمی گذارد این توهم بجا می نمود . ولی برای بطلان این توهم ، توجه به صورت اول از صور سنتهای تاریخی که به شکل قضیه شرطیه معروض می گردد ما را کافی است .
کششها و گرایش های طبیعی
صورت ديگر از صور سنتهای تاریخی – که سخت مورد اهتمام قران کریم است – سنتهایی است که به گونه کششها و گرایش های طبیعی حرکت تاریخ انسان قرار گرفته نه به صورت یک قانون قطعی غیر قابل تخلف ، معلوم است گرایشها با قانون فرق دارد . برای توضیح بیشتر ، اندیشه معمولی خود را از قانون در ذهن تجسم می بخشیم . قانون علمی بر طبق تصور عادی عبارت است از سنتی که از جانب انسان شکست بردار نیست . زیرا انسان نمی تواند سنت های طبیعی را نقض کند و از زیر بار اطاعتش بیرون آید .انسان می تواند نماز نخواند ، زیرا نماز یک واجب شرعی است نه یک قانون تکوینی و جهانی . می تواند مشروبات الکلی بنوشد ، زبرا حرمت مشروبات الکلی قانون تشریعی است نه توینی . ولی هیچ گاه نمی تواند قوانین جهانی و سنت های آن را نقض کند : مثلا" نمی توان آب را در وضعیتی قرار داد که با وجود شرایط غلیان ، از جو شایی اش جلوگیری گردد ، یا یک لحظه از جوشایی آن را از وقت معینش به تاخیر اندازد ، زیرا قانون ، قاطعیت دارد و قاطعیتش اجازه نمی دهد با آن مخالفت شود . معمولا" ما از قانون چنین اندیشه ای داریم تا حدی هم این اندیشه ای صحیح است ولی لازم نیست هر سنت و قانون طبیعی تا این اندازه قابل شکست نباشد و کسی نتواند در مقابلش بایستد بلکه ما یک عده گرایش ها و انگیزه های طبیعی داریم کهه در حرکت تاریخ و در سیر طبیعی انسان موثر است . خصوصیت این حرکت ها و گرایش ها این است که قابل انعطاف است و می توان با آن ها به مبارزه برخاست . ولی مخالفت با آنها فقط برای یک مدت کوتاه یا یک دوره کوتاه ممکن است ، اما برای دراز مدت ، قابل مبارزه نیستند . شما نمی توانید حتی برای یک لحظه وقت چوشایی آب را به عقب بیندازید ولی می توانید گرایش هایی از این قبیل را برای لحظه هایی از عمر تاریخ ، به عقب بیندازید .

ارسال نظر

با ما در ارتباط باشید

برای اطلاع از مطالب جدید لطفا در خبرنامه سایت عضو شوید...